Sự thật và lịch sử về đàn accordion

Được cấp bằng sáng chế tại Vienna năm 1829, lan rộng nhờ sản xuất công nghiệp, được cả thế giới đón nhận, rồi bị chế giễu và được phục hồi. Hành trình hai thế kỷ kỳ lạ của accordion.

Thập niên 1820: nhiều người, gần như cùng lúc

Lưỡi gà tự do đến châu Âu từ châu Á, nơi các loại khèn thuộc họ sheng đã dùng lưỡi rung suốt nhiều thế kỷ. Đến thập niên 1810 và 1820, các nhà chế tạo nhạc cụ châu Âu thử nghiệm nguyên lý này theo mọi hướng cùng lúc, và một loạt phát minh ra đời chỉ cách nhau vài năm.

Cái tên và bằng sáng chế thuộc về Cyrill Demian, một nhà chế tạo gốc Armenia làm việc tại Vienna, người đã cùng các con trai đăng ký cây Accordion của mình vào tháng 5 năm 1829. Ý tưởng khác biệt trong bằng sáng chế là chỉ một phím phát ra cả một hợp âm, một accord, và đó là nguồn gốc của cái tên. Cũng trong khoảng thời gian đó, Charles Wheatstone ở London đang phát triển concertina, còn Friedrich Buschmann ở Berlin đã làm việc với các nhạc cụ lưỡi gà tự do, trong đó có handaeoline.

Nhạc cụ của Demian nhỏ, diatonic và song âm (bisonoric), nghĩa là mỗi phím cho một nốt khi đẩy và một nốt khác khi kéo. Nó không có bàn phím giai điệu riêng như chúng ta biết ngày nay. Gần như mọi thứ làm nên cây accordion hiện đại đã phải mất thêm bảy mươi năm cải tiến dần dần của hàng chục nhà chế tạo.

Nó đã đi khắp nơi như thế nào

Accordion lan rộng với tốc độ phi thường đối với một món đồ thế kỷ mười chín, vì một lý do chẳng mấy hào nhoáng: nó sản xuất được hàng loạt. Castelfidardo ở Ý cùng Klingenthal và Trossingen ở Đức trở thành những thị trấn accordion, và các nhà máy ở đó làm ra nhạc cụ với số lượng lớn, giá cả người lao động có thể với tới. Một cây đàn cho bạn giai điệu, bass và hợp âm, nên chỉ một người chơi cũng đủ cho cả một buổi khiêu vũ.

Điều đó biến nó thành nhạc cụ của người di cư: gọn nhẹ, chịu được thời tiết, tự đủ. Nó theo chân con người đến Argentina, Brazil, Mexico, Hoa Kỳ, Nam Phi, Madagascar và khắp Thái Bình Dương, và ở gần như mọi nơi nó đặt chân đến, nó hòa vào âm nhạc địa phương chứ không thay thế. Cajun và zydeco, vallenato Colombia, forró Brazil, norteño Mexico, nhạc khiêu vũ Ireland và Scotland, klezmer, trikitixa xứ Basque, các ban nhạc dân gian Trung Quốc và Hàn Quốc: tất cả đều bắt nguồn từ sự lan tỏa đó.

Cây bandoneon có họ hàng, được phát triển ở Đức như một nhạc cụ di động dùng trong nhà nguyện, đã theo những người di cư Đức và Ý đến Buenos Aires và trở thành âm thanh đặc trưng của tango — một trong những cú "đổi nghề" lạ lùng nhất trong lịch sử nhạc cụ.

Đỉnh cao, rồi sa sút

Đến thập niên 1930 và 1940, accordion đã là một nhạc cụ phổ biến ở châu Âu và Bắc Mỹ. Nó có mặt trên radio, trong các vũ trường, trong các chương trình tạp kỹ và trong tay hàng trăm nghìn trẻ em học tại các trung tâm trong khu phố. Ở Hoa Kỳ thời hậu chiến, nó là một trong những nhạc cụ được học nhiều nhất cả nước, được dạy qua chuỗi trường nhượng quyền.

Rồi nó sụp đổ, rất nhanh. Lời giải thích thường gặp là guitar điện và rock and roll, và điều đó có phần đúng, nhưng accordion còn chịu thiệt vì là âm thanh giải trí của thế hệ cha mẹ đúng vào lúc văn hóa giới trẻ trở thành một thị trường. Đến cuối thập niên 1960, nó đã từ hiện đại trở thành quê mùa hết thuốc chữa, và các mạng lưới giảng dạy từng nuôi sống nó trở nên trống vắng.

Tiếp theo là ba mươi năm nhạc cụ này bị đem ra làm trò cười, một tiếng xấu oan uổng chủ yếu đến từ việc nghe nó bị chơi dở trong các đám cưới.

Hành trình phục hồi dài

Sự hồi sinh đến từ nhiều hướng và không hướng nào là hoài niệm. Astor Piazzolla, với cây bandoneon, buộc giới tango rồi đến giới hòa nhạc phải nhìn nhận nghiêm túc nhạc cụ của ông. Ở Liên Xô, bayan vào nhạc viện và có được một kho tác phẩm hòa nhạc thực thụ, với Vladislav Zolotaryov rồi Sofia Gubaidulina sáng tác cho nó. Bắc Âu sản sinh những nhà soạn nhạc và nghệ sĩ coi accordion là một nhạc cụ hiện đại bình thường, và Arne Nordheim đã sáng tác cho nó ở Na Uy.

Trong khi đó, các phong trào phục hưng nhạc dân gian giữ cho các truyền thống đại chúng sống tiếp, và từ thập niên 1980 trở đi, accordion xuất hiện trong indie rock, nhạc phim, kèn đồng Balkan, và ở bất cứ đâu một đạo diễn cần thứ âm thanh gợi ký ức. Ngày nay nhạc cụ này ở một vị trí khác thường: hoàn toàn bình thường trong nửa tá thế giới âm nhạc nghiêm túc, mà vẫn khiến những ai lâu rồi chưa gặp nó hơi bất ngờ.

Vài điều đáng nhớ

Accordion không có dây và không có cột hơi, chỉ có lưỡi gà bằng thép. Không thể lên dây bằng cách chỉnh độ căng; thợ lên dây giũa kim loại khỏi lưỡi gà, vì thế công việc mất hàng giờ và không thể đảo ngược nếu làm hỏng. Bố cục bass Stradella, các hàng hợp âm cài sẵn dưới tay trái, được chuẩn hóa từ thế kỷ mười chín và hầu như không thay đổi từ đó.

Castelfidardo vẫn làm đàn accordion và vẫn có một bảo tàng dành riêng cho chúng. Và nhạc cụ này vẫn là một vật thể thực sự toàn cầu: liệt kê những nơi không có truyền thống accordion còn dễ hơn liệt kê những nơi có. Sự đa dạng đó là một phần lý do chúng tôi duy trì thư viện bản nhạc miễn phí hơn 740 tác phẩm tại A&G Academy ở Singapore, bao gồm mọi thứ từ chuyển soạn Bach đến tango và dân ca.

Câu hỏi thường gặp