Giải thích hình thức âm nhạc: hai đoạn, rondo và sonata

Hình thức là cách một tác phẩm được bố trí theo thời gian. Hai đoạn, ba đoạn, rondo, chủ đề và biến tấu và hình thức sonata, cùng tác động của mỗi loại lên kỳ vọng của người nghe.

Vì sao lại có hình thức

Âm nhạc diễn ra theo thời gian, và người nghe chỉ có thể giữ trong trí nhớ một lượng nhất định cùng lúc. Hình thức là tập hợp các thủ pháp mà nhà soạn nhạc dùng để làm cho một quãng mười hay hai mươi phút trở nên dễ hiểu: lặp lại chất liệu để nó trở nên quen thuộc, tạo tương phản để sự lặp lại được nhận ra, và di chuyển qua các giọng để việc trở về nhà mang cảm giác đến đích.

Hầu như mọi hình thức âm nhạc phương Tây vận hành trên hai trục cùng lúc. Trục chủ đề là giai điệu bạn đang nghe. Trục điệu tính là giọng bạn đang ở. Một phần có thể quay lại với cùng giai điệu ở giọng mới, hoặc chất liệu mới ở giọng cũ, và sức căng giữa hai trục đó là nơi chứa phần lớn sự hấp dẫn.

Các chữ cái là cách viết tắt thông dụng. A là phần chính đầu tiên, B là chất liệu tương phản, và sự quay lại của A nghĩa là phần đầu tiên được nghe lại. Mọi thứ dưới đây là một mẫu hình gồm các chữ cái đó cộng với một kế hoạch giọng.

Hình thức hai đoạn và ba đoạn

Hình thức hai đoạn gồm hai phần, thường đều được nhắc lại, viết là A B. Phần đầu bắt đầu ở giọng chủ và chuyển giọng, thường sang giọng át ở giọng trưởng hoặc sang giọng trưởng song song (relative major) ở giọng thứ. Phần thứ hai bắt đầu ở giọng mới đó và dần quay về chủ âm. Phần lớn các chương vũ khúc Baroque là hình thức hai đoạn: minuet, gavotte, sarabande, các chương của một suite của Bach.

Hai đoạn có tái hiện là cùng kế hoạch đó với chất liệu mở đầu được đưa trở lại gần cuối phần thứ hai. Nó quan trọng về mặt lịch sử vì đây là hạt giống mà từ đó hình thức sonata phát triển: trình bày, rời đi, quay về.

Hình thức ba đoạn là A B A, ba phần trong đó hai phần ngoài là cùng chất liệu ở cùng giọng còn phần giữa thực sự tương phản, thường ở một giọng gần. Aria da capo và cặp minuet và trio đều vận hành theo cách này. Khác biệt so với hai đoạn có tái hiện là có thật: ở hình thức ba đoạn, phần giữa tự hoàn chỉnh và sự quay lại là trọn vẹn, còn ở hai đoạn có tái hiện, phần giữa mang tính chuyển tiếp và sự quay lại chỉ một phần.

Rondo và chủ đề với biến tấu

Rondo luân phiên một điệp khúc quay lại với các đoạn xen tương phản: A B A C A, đôi khi mở rộng thành A B A C A B A. Điệp khúc gần như luôn quay lại ở chủ âm, khiến hình thức này mang cảm giác vững vàng và vui tươi, và đó là lý do nó rất hay được dùng làm chương kết. Các đoạn xen mang lại tương phản về giọng và, dưới tay một nhà soạn nhạc giỏi, ngày càng xa nhà để mỗi lần điệp khúc quay lại càng được chào đón hơn.

Chủ đề với biến tấu trình bày một giai điệu, thường ngắn và có câu nhạc rõ ràng, rồi nhắc lại nó với những thay đổi. Các biến tấu có thể thay đổi tiết tấu, kết cấu, âm vực, điệu thức hay hòa âm, nhưng cấu trúc câu nhạc bên dưới thường được giữ nguyên, nên người nghe vẫn theo kịp ngay cả khi giai điệu hầu như không còn nhận ra. Một biến tấu giọng thứ trong một bộ biến tấu giọng trưởng gần như là bắt buộc, và một biến tấu chậm gần cuối trước một đoạn kết rực rỡ cũng phổ biến.

Cả hai hình thức đều là tài liệu giảng dạy tuyệt vời vì kế hoạch nghe ra được ngay lần đầu. Hãy bảo học viên giơ tay mỗi khi điệp khúc rondo quay lại là bạn đã dạy nghe hình thức mà không cần một thuật ngữ chuyên môn nào.

Hình thức sonata

Hình thức sonata là một kế hoạch ba phần, thường được gọi là trình bày, phát triển và tái hiện, và nó thống trị các chương đầu của nhạc khí từ khoảng năm 1750 trở đi. Điều định nghĩa nó không phải là các chủ đề mà là kế hoạch giọng.

Trong phần trình bày, chủ đề thứ nhất xác lập chủ âm, một đoạn chuyển tiếp chuyển giọng, và chủ đề thứ hai xuất hiện ở giọng mới: giọng át ở chương giọng trưởng, thường là giọng trưởng song song ở chương giọng thứ. Phần trình bày kết thúc dứt khoát ở giọng mới đó. Lúc này người nghe có hai ý tưởng gắn với hai vị trí điệu tính khác nhau, và một vấn đề chưa được giải quyết.

Phần phát triển đưa các mảnh của chất liệu đó qua những giọng không ổn định. Mô tiến, phân mảnh và kết hợp đối âm là những công cụ thường dùng. Không có gì được phép yên vị; mục đích là giữ chủ âm lại đủ lâu để sự trở lại của nó có ý nghĩa.

Phần tái hiện nhắc lại phần trình bày với một thay đổi quyết định: chủ đề thứ hai giờ xuất hiện ở chủ âm. Đó là sự giải quyết. Đoạn chuyển tiếp phải được viết lại để không đi đâu cả thay vì đi đến một nơi nào đó, và đây thường là đoạn tài tình nhất của chương nhạc. Có thể có một coda theo sau để khẳng định giọng. Phần mở đầu chậm trước phần trình bày phổ biến ở các tác phẩm về sau, cũng như những lần tái hiện giả được thiết kế để đánh lừa bạn.

Nghe hình thức trên chính nhạc cụ của bạn

Hình thức trở nên cụ thể khi bạn chơi nó. Phần lớn tiết mục accordion và bayan tiêu chuẩn dưới Grade 6 là hình thức hai đoạn hoặc ba đoạn, và lần đổi chiều bễ hơi là một trong những tín hiệu cấu trúc rõ nhất của bạn. Lên kế hoạch đổi bễ hơi ở ranh giới giữa các phần thay vì giữa câu nhạc làm cho kiến trúc nghe ra được; lên kế hoạch tệ sẽ che mất đường nối mà người nghe cần.

Register cũng vận hành theo cách đó. Đổi register cho phần B của một bản ba đoạn và đổi lại cho phần A cuối không phải là trang trí, mà là tuyên bố về hình thức. Người chơi accordion có ở đây một nguồn lực mà người chơi piano không có, và nên dùng nó cho cấu trúc chứ không chỉ để tạo sự đa dạng.

Với người chơi double bass, hình thức thường được trải nghiệm từ bên trong một dàn nhạc. Bạn cảm thấy vùng giọng thứ hai của phần trình bày xuất hiện vì chính bè của bạn vừa dành tám ô nhịp khẳng định một át âm mới. Chơi bè bass của một chương giao hưởng Haydn trong khi theo dõi tổng phổ là bài học phân tích hình thức rẻ nhất hiện có, và là bài chúng tôi thường xuyên giao cho học viên tại A&G Academy trước khi họ viết một ô nhịp phân tích nào trên giấy.

Câu hỏi thường gặp