Hòa âm và dẫn bè: những điều cơ bản

Hợp âm chỉ là một nửa câu chuyện. Dẫn bè là cách mỗi nốt di chuyển sang nốt tiếp theo, và chính nó khiến một vòng hòa âm nghe mượt mà chứ không chỉ đơn thuần là đúng.

Hợp âm là bốn nốt, không phải một khối

Viết C trưởng rồi G trưởng là bạn đã gọi tên hai hợp âm. Nhưng C trưởng là các nốt C, E và G, còn G trưởng là các nốt G, B và D, và câu hỏi quan trọng là nốt nào đi đến đâu. Nếu bè trên cùng nhảy từ G xuống D trong khi bè bass nhảy từ C lên G và các bè giữa xáo trộn, chuỗi hợp âm vẫn đúng về mặt kỹ thuật nhưng nghe vụng về.

Hãy nghĩ về kết cấu bốn bè như bốn ca sĩ. Mỗi người có một âm vực, mỗi người phải lấy hơi, và mỗi người muốn có một dòng giai điệu có thể hát mà không bị chênh vênh. Khi bạn hình dung bốn con người thay vì một chuỗi các khối chồng lên nhau, phần lớn các quy tắc không còn tùy tiện nữa.

Các bè tiêu chuẩn từ trên xuống dưới là soprano, alto, tenor và bass. Bè bass đặc biệt: nó quyết định thế đảo và mang phần lớn sức nặng hòa âm. Bè soprano cũng đặc biệt, vì người nghe theo dõi dòng trên cùng như giai điệu. Hai bè giữa tồn tại chủ yếu để hoàn thiện hòa âm mà không thu hút sự chú ý, và nhiệm vụ của chúng là di chuyển càng ít càng tốt.

Ba nguyên tắc làm việc

Thứ nhất, giữ các âm chung. Nếu hai hợp âm liên tiếp có chung một nốt, hãy để nốt đó ở cùng bè với cùng cao độ. C trưởng và A thứ có chung C và E; giữ nguyên cả hai nghĩa là chỉ một bè phải di chuyển, một bước từ G lên A. Đó là lý do chuỗi hợp âm này nghe mềm mại đến vậy.

Thứ hai, di chuyển các bè còn lại bằng quãng nhỏ nhất có thể. Ưu tiên bước liền bậc hơn quãng ba, và quãng ba hơn bước nhảy. Đây không phải là rụt rè: chuyển động nhỏ là điều khiến tai cảm nhận được sự liên tục thay vì một loạt sự kiện không liên quan.

Thứ ba, giải quyết các âm có khuynh hướng. Một số nốt mang kỳ vọng mạnh về nơi chúng sẽ đi tiếp. Âm dẫn, bậc bảy của âm giai, kéo lên chủ âm. Nốt bảy của hợp âm bảy át đi xuống liền bậc. Khi G7 chuyển sang C trưởng, nốt B muốn đi lên C và nốt F muốn đi xuống E. Tôn trọng hai sự giải quyết đó thì việc chuyển hợp âm sẽ ổn, gần như bất kể điều gì khác xảy ra.

Những điều cấm kỵ, và lý do phía sau

Quãng năm song song và quãng tám song song bị tránh trong lối viết thời kỳ thực hành chung (common practice) vì chúng làm hai bè hòa thành một. Nếu bè bass đi từ C lên D và bè tenor đi từ G lên A, hai bè đó luôn cách nhau một quãng năm đúng và tai không còn nghe chúng như những bè riêng biệt. Trong kết cấu bốn bè, đó là một mất mát thật sự. Trong guitar rock và organum thời Trung cổ, đó lại chính là mục đích, điều này cho bạn biết quy tắc mang tính phong cách chứ không phải đạo đức.

Bè chéo nhau, khi một bè giữa đi lên trên bè vốn nằm phía trên nó, làm rối kết cấu và bị tránh vì cùng lý do. Các bước nhảy lớn ở bè giữa bị tránh vì chúng thu hút sự chú ý vào một bè lẽ ra phải vô hình. Khoảng cách giữa các bè trên liền kề thường được giữ trong một quãng tám, dù khoảng cách giữa bass và tenor có thể rộng hơn, vì các nốt trầm dồn sát nhau nghe đục.

Điểm cuối cùng mang tính âm học chứ không phải quy ước. Chuỗi bồi âm có khoảng cách rộng ở dưới và hẹp ở trên, nên một quãng ba chơi ở âm vực thấp nghe dày và không rõ, trong khi cùng quãng ba đó ở hai quãng tám cao hơn nghe trong trẻo. Bất kỳ người phối khí nào từng sắp xếp hợp âm dở ở âm vực bass đều đã học được điều này một cách khó khăn.

Dẫn giọng trên những nhạc cụ không cho bạn lựa chọn

Đây là chỗ accordion trở nên thú vị. Tay trái Stradella cho bạn một hợp âm trên mỗi nút, theo cách sắp xếp do nhà sản xuất chọn, thường gọn và nằm ở giữa âm vực. Bạn không thể kiểm soát nốt nào ở trên cùng, không thể chủ động giữ âm chung và không thể tránh các quãng song song. Nhạc cụ tự dẫn giọng và lần nào cũng làm theo cùng một cách.

Kết quả thực tế là phần đệm Stradella thực ra hoàn toàn không phải lối viết bốn bè; đó là một nốt bass cộng với một khối màu sắc. Cố phân tích nó như kết cấu thánh ca chẳng dẫn đến đâu. Khi bạn muốn dẫn giọng thực sự ở tay trái, bạn cần free bass, nơi mỗi nút là một nốt đơn và mọi quyết định trở về tay bạn.

Trên double bass, bạn là một bè trong kết cấu của người khác, và dẫn giọng là điều làm nên một dòng bass hay. Một dòng bass đi liền bậc qua chuỗi hợp âm, dùng âm hợp âm gần nhất, sẽ gắn kết hòa âm lại với nhau. Một dòng bass nhảy đến nốt gốc của mọi hợp âm sẽ cắt nó thành từng khối. Dây buông có vai trò ở đây: dây buông E hoặc A ngân dài hơn và to hơn nốt bấm, đó là lợi thế trong một dòng ngân dài và là bất lợi nếu nó nổi bật trong một đoạn nhỏ nhẹ.

Cách nghe và cách luyện tập

Bắt đầu với hai hợp âm và bốn bè, viết ra đầy đủ, và chơi chậm đủ để nghe từng bè riêng biệt. Sau đó hát riêng bè tenor trong khi chơi phần còn lại. Hát một bè giữa thì khó chịu và hữu ích một cách gần như vô lý, vì nó buộc bạn nghe bè đó thay vì nghe hợp âm.

Tiếp theo, lấy một chuỗi hợp âm tiêu chuẩn như một, sáu, bốn, năm, một và viết nó ba lần với ba dòng soprano khác nhau. Hợp âm giống nhau; các bản nhạc thì không. So sánh chúng là cách nhanh nhất để cảm nhận phần lớn hiệu quả âm nhạc nằm ở bè trên cùng đến mức nào.

Cuối cùng, hãy xem âm nhạc thực tế. Các bản chorale của Bach vẫn là tài liệu tham khảo chuẩn vì chúng ngắn, dày đặc và được viết gần như hoàn hảo. Học viên tại A&G Academy thường gặp chúng vào khoảng Grade 5, và những người chơi qua vài bản trên bàn phím tiến bộ nhanh hơn rõ rệt so với những người chỉ phân tích chúng trên giấy.

Câu hỏi thường gặp